25 sierpnia 2019 Imieniny: Ludwika i Luizy
Byłeś świadkiem ciekawego wydarzenia, daj nam znać Masz dla nas informacje?
Nasz konsultant chętnie doradzi
tel. 75 64 64 500 email: bok@jelenia.pl
Rozpocznij czat

Informacja

W ramach naszej witryny stosujemy pliki cookies w celu świadczenia Państwu usług na najwyższym poziomie. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu końcowym. Możecie Państwo dokonać w każdym czasie zmiany ustawień dotyczących cookies. Więcej szczegółów w naszej

„Polityce Cookies”/”Polityce Prywatności”.
Zamknij
Zespół pocysterski w Jeleniej Górze - Cieplicach
Autor: red | za Muzeum Cieplice, 26/10/2013 22:34:48
Zgłoś problem

Legendy mówią, że początki Cieplic wiążą się z odkryciem tu ciepłych źródeł. Zdarzenie to łączy się m.in. z książętami piastowskimi: Bolesławem Śmiałym, Bolesławem Krzywoustym, a także z Bolesławem Kędzierzawym. Najczęściej wymienia się jednak księcia Bolesława Wysokiego, który to będąc w tych okolicach na polowaniu, ok. 1175 roku, przypadkowo odkrył lecznicze właściwości miejscowego zdroju.


Władca ten, syn Władysława Wygnańca księcia – seniora Polski, wychowany na wzorcach zachodnio europejskich, doceniał wielką rolę zakonów w procesie zagospodarowywania, dotychczas mało wykorzystywanych gospodarczo obszarów. To on sprowadził cystersów na Śląsk i osadził ich w Lubiążu.

Dzieło to kontynuowali z sukcesem jego potomkowie, książęta śląscy Henryk I Brodaty i Henryk II Pobożny, zakładając nowe klasztory i sprowadzając licznych osadników na Śląsk. Procesu tego nie zatrzymał nawet najazd mongolski w 1241 roku i śmierć księcia pod Legnicą. Prawnuk Bolesława Wysokiego, książę Bolesław II Rogatka, zwany Łysym, po objęciu księstwa legnickiego, sprowadził następnych osadników i zakładał nowe klasztory. To on w 1261 roku sprowadził w rejon Cieplic augustianów. Założyli oni klasztor Clarus Fons, który był prepozyturą klasztoru Najświętszej Panny Marii na Piasku we Wrocławiu. Fundacja klasztoru miała być realizacją testamentu zmarłej żony księcia.

Czy ciepłe źródła miały wpływ na sprowadzenie właśnie tutaj zakonników, trudno jest jednoznacznie to stwierdzić, chociaż sama nazwa miejsca Clarus Fons może na to wskazywać. Najprawdopodobniej zadecydowało o tym wiele względów, m.in.: gospodarcze, polityczne, dewocyjne i administracyjne. Klasztor bowiem zawsze budował wokół siebie całe otoczenie społeczne i organizował życie na danym mu obszarze.

Clarus Fons uposażono zaledwie w jedną, nowo lokowaną wieś Horoldestorf (dzisiaj Malinnik – część Cieplic) wraz z 50 łanami ziemi, dochodami i powinnościami oraz dwa tereny, po 100 łanów, przeznaczone pod zagospodarowanie i osadnictwo. Zakonnicy otrzymali przywilej założenia dwóch wsi, karczmy, jatki, warsztatu szewskiego i kuźnicy. Aby móc się zagospodarować zostali zwolnieni z podatków na 20 lat.

Augustianie w Cieplicach gospodarowali kilka lub kilkanaście lat. Jedna wieś i trudny górski teren do zagospodarowania nie przynosiły im większych zysków. Dlatego też klasztor był słaby pod względem ekonomicznym i nie imponował zapewne rozmachem. Prawdopodobnie, budowle były drewniane i niewielkie. Zakonnicy nie otrzymali też większego wsparcia od księcia jak i od możnych rodów rycerskich, które dopiero zaczynały tworzyć swoje majątki na tym obszarze. Z efektów jakie osiągnęli nie był zadowolony także książę Bernard Lwówecki, który ok.1280 roku zaczął władanie w wydzielonym księstwie lwóweckim, w którego skład weszły także tereny Kotliny Jeleniogórskiej. Być może z inicjatywy księcia, w 1281 roku, augustianów zastąpili joanici (też stosowali regułę augustiańską), sprowadzeni tutaj ze Strzegomia. Bernard Lwówecki nadał im osady Cieplice i Malinnik a także inne nie wymienione z nazwy oraz 250 łanów ziemi (z łąkami, wodami, łowiskami, terenami myśliwskimi). Joanici jeszcze tego samego roku dokupili dodatkowo 100 łanów ziemi do zagospodarowania.

Nowi gospodarze Cieplic zaczęli budować solidniejsze obiekty w klasztorze w pobliżu ciepłych źródeł. W skład tego zespołu wchodziły prawdopodobnie: zabudowania klasztoru, kaplica i szpital dla chorych korzystających z miejscowej leczniczej wody – niestety nic nie wiadomo o wyglądzie ówczesnych Cieplic i klasztoru, bowiem nie odkryto dotychczas żadnych reliktów z tego okresu. Być może do budowy używano drewna i kamieni, których w okolicy było pod dostatkiem. Obiekty drewniane z całą pewnością przeważały. Jakieś budynki murowane mogły powstać w XIV wieku w samym klasztorze (może kaplica) i w dobrach rycerza Gotsche Schofa (wieża mieszkalna), który stał się właścicielem Cieplic.

Na początku XV wieku joanici opuścili cieplicki klasztor, a ich miejsce zajęli cystersi z Krzeszowa. O fundacji nowego klasztoru mówi dokument z 1403 roku. Kulisy zamiany joanitów na cystersów są dość niejasne. Faktem jest, że Gotsche II interesował się fundacją, bo m.in. po zakupieniu, w 1404 roku Wojcieszyc oddał je natychmiast cystersom z Cieplic.

Niestety nie wiemy jak wyglądały w XV wieku zabudowania klasztoru. Brak jest bowiem tak ikonografii jak i dokumentów z tego okresu, które mogłyby rzucić światło na ten temat. Nie prowadzono też jak dotychczas badań archeologicznych i architektonicznych, które choć w części mogłyby wyjaśnić tą sprawę. Prawdopodobnie to właśnie cystersi rozpoczęli wznoszenie bardziej solidnych obiektów murowanych, które wchodziły w skład zespołu klasztornego.

Pierwsza wzmianka dotycząca zabudowy klasztoru pochodzi dopiero z 1537 roku, kiedy to opat krzeszowski zezwolił na budowę przy źródłach leczniczych domu noclegowego (być może chodziło o tzw. Długi Dom). W XVI wieku w klasztorze przeważała jednak zabudowa drewniana. Świadczyć o tym mogą liczne wówczas pożary (1547, 1582, 1586). Zmusiło to opata i zakonników do wzniesienia klasztoru murowanego. Prace rozpoczęto w 1587 roku i ukończono w 1616 roku. Niestety niewiadomo jak zespół ten wówczas wyglądał (wspomina się tylko, że klasztor zbudowano w rzucie czworobocznym).

W 1671 roku wielki pożar zniszczył prawie cały konwent. Odbudowę, z inicjatywy opata Bernarda Rosy rozpoczęto w latach 80-tych XVII wieku (klasztor, kościół, Długi Dom) i trwała ona do końca wieku.

Jak wyglądała zabudowa zespołu klasztornego po odbudowie ilustrują kolejne grafiki z XVIII wieku. Zespół składał się wówczas z: klasztoru z wirydarzem pośrodku, otoczonego murem, wydzielonymi ogrodami warzywnymi i kwiatowymi, od wschodu do budynku klasztoru przylegała kaplica, łącząca go z kościołem pw. św. Jana Chrzciciela. Wokół kościoła funkcjonował cmentarz, otoczony murem, na teren którego od wschodu wchodziło się przez bramę – dzwonnicę. Od tych zabudowań odsunięty był nieco tzw. Długi Dom. Za nim rozciągał się dziedziniec klasztorny. Tu od północy znajdowały się oficyny gospodarcze i tzw. Biały Dom. Między Białym, a Długim Domem znajdował się tzw. Czerwony Dom (jego nazwa wzięła się od Czerwonego Mostu, który był w pobliżu).

W 1711 roku wybuchł pożar który zniszczył doszczętnie kościół i kaplicę– łącznik. Świątynię odbudowano w latach 1712-1714, wg projektu C. Jentscha. Jej o wiele większa bryła wchłonęła wcześniej istniejącą kaplicę.

W XVIII wieku wzniesiono też portal ogrodowy z wyobrażeniem Adoracji Najświętszego Sakramentu. W 1798 roku gruntownie wyremontowano kościół. W 1801 roku pierwszy raz wspomniano o szkole parafialnej, której dobudowano kondygnację. Do 1810 roku, czyli doczasu sekularyzacji majątku zakonu, nie wprowadzono istotnych zmian w zabudowie zespołu klasztornego.

Po sekularyzacji i odejściu cystersów cały ich majątek został podzielony. Klasztor rozparcelowano następująco: południowe skrzydło zachodnie i wschodnie, kościół, a także szkoła, cmentarz i ogrody klasztorne przeszły na własność cieplickiej parafii katolickiej. Część północna klasztoru oraz części zachodnia i wschodnia, a także Długi Dom, Biały i Czerwony Dom oraz inne budynki gospodarcze, przeszły na własność Schaffgotschów. W ręce tego rodu trafiła też bogata i cenna biblioteka klasztorna.

W 1812 roku Schaffgotschowie przeprowadzili gruntowny remont Długiego Domu, a w 1822 roku wieży dzwonnicy. W 1840 roku pożar objął drewniany dach klasztoru, który do tego czasu był kryty gontem. Po odbudowie obiekt ten otrzymał pokrycie dachówką ceramiczną.

Około 1830 roku, w Białym Domu znajdowała się siedziba lekarza zdrojowego, później, w latach 80-tych XIX wieku była tam Łaźnia, a od 1905 roku znajdowały się w nim, m.in. hrabiowskie biura.

W 1858 roku, na terenie dziedzińca klasztornego, w sąsiedztwie Białego Domu, wzniesiono obudowę źródła Ludwika. Po jej lewej – zachodniej stronie, adaptowano stojącą tu oficynę do celów zabiegowych.

W 1 poł. XIX wieku. Schaffgotschowie, na pierwszym piętrze budynku klasztornego urządzili bibliotekę, w której przechowywali książki i dokumenty, a także różnego rodzaju osobliwości (modele, rzeźby, obrazy,stroje itp.) oraz broń. Rozrastające się zbiory o egzemplarze etnograficze i przyrodnicze, pozyskiwane coraz częściej w formie zakupów, spowodowały konieczność przystosowania dla nich dodatkowych powierzchni magazynowo-ekspozycyjnych. W tym celu wygospodarowano dwa piętra w Długim Domu.

Od 1920 roku Schaffgotschowie utworzyli muzeum w Cieplicach udostępniając swoje zbiory wszystkim, którzy chcieli je obejrzeć. Ogromny, jeden z największych zbiorów muzealnych na Śląsku dotrwał do 1945 roku.

Nie wszystkie obiekty i budynki należące wówczas do Schaffgotschów były w należytym stanie technicznym. Część z nich wymagała modernizacji i remontów. 

W 1944, konserwator dolnośląski Günther Grundmann (związany rodzinnie z Cieplicami), zdeponował, m.in. w cieplickim Katolickim Urzędzie Parafialnym i Bibliotece Schaffgotschów, część bogatych zbiorów Archiwum Państwowego we Wrocławiu. W Cieplicach Niemcy zabezpieczyli też zabytki zrabowane w Polsce, m.in. skarbiec katedry na Wawelu, Katedry warszawskiej, dzieła sztuki z Wilanowa, Łazienek, Muzeum Narodowego w Krakowie, jak i Muzeum Czartoryskich. 

ZESPÓŁ POCYSTERSKI               

Zespół poklasztorny po 1945 r.

W 1 poł. maja 1945 roku wojska sowieckie zajęły Cieplice. Rozpoczął się typowy wówczas szaber. W ratowaniu dzieł sztuki, w tym polskich skarbów, zapisał się złotymi zgłoskami Pawelski, późniejszy wiceburmistrz Cieplic, który przewoził je potajemnie nocą do biblioteki i dawnego Muzeum Schaffgotschów (tak się bowiem złożyło, że oprócz pałacu, wszystkie obiekty zajmowane niegdyś przez Schaffgotschów przejęło Uzdrowisko Cieplice). W czerwcu tegoż roku część polskich zabytków została wydana władzom Cieplic przez sowieckiego komendanta wojennego Rudniewa. W sierpniu, Witold Kieszkowski z Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków z Warszawy przejął arcydzieła sztuki polskiej, o których była mowa wyżej.

Zbiorami poniemieckimi, gromadzonymi, m.in. przez Schaffgotschów bardzo interesował się Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu, który chciał przejąć przede wszystkim bibliotekę (80.000 książek).

Od wywiezienia z Cieplic biblioteki i bogatych zbiorów muzealnych, uchroniła je zdecydowana postawa dyrektora Zakładu Zdrojowego dr Ligasa przy wsparciu starosty powiatowego Wojciecha Tabaki.

Zbiory zabezpieczono w klasztorze i w Długim Domu, a bibliotekę uporządkowano i otwarto 8 czerwca 1947 roku, jako Stację Naukową i Bibliotekę im. J.S. Bandtkiego.

Po upaństwowieniu Uzdrowiska (1948), zlikwidowano bibliotekę i podzielono ją dla Warszawy i Wrocławia, tam trafiła też część zbiorów muzealnych. Po upaństwowieniu zbiorów, w 1950 roku, utworzono Muzeum w Cieplicach, które zajmowało już tylko dwa piętra Długiego Domu. Wiele najcenniejszych eksponatów wywieziono stąd w 1952 roku do: Warszawy, Krakowa, Poznania i Wrocławia. Po remoncie i wywiezieniu muzealiów historycznych i etnograficznych, muzeum nabrało charakteru przyrodniczego z przewagą ornitologii.

Część klasztoru, należącą niegdyś do Schaffgotschów przeszła pod zarząd Uzdrowiska Cieplice. W Długim Domu (który był własnością Uzdrowiska) mieściło się nadal muzeum, które podlegało Muzeum Śląskiemu we Wrocławiu (dziś Muzeum Narodowe we Wrocławiu), co wywoływało konflikty między Uzdrowiskiem a Muzeum. Ostatecznie Muzeum Przyrodnicze (taką w końcu otrzymało nazwę) przeniesiono do Pawilonu Norweskiego w Parku Norweskim (1967) i tak pozostaje do dzisiaj.

Obecnie zespół klasztorny zajęty jest przez różne instytucje. I tak część południową, fragment zachodniej i wschodniej budynku klasztornego zajmuje Zakon Pijarów (ul. Cieplicka 9, 11), który prowadzi parafię Katolicką w Cieplicach. W budynku dawnej szkoły znajdują się: Kancelaria Parafialna i Świetlica dla Dzieci pw. św. Józefa Kalasancjusza oraz Parafialny Zespół Caritas „Cor Cordi”. Kościół pw. św. Jana Chrzciciela w Jeleniej Górze – Cieplicach należy do Parafii Katolickiej, do której należy też wieża – brama z dzwonnicą.

Do Uzdrowiska należą: tzw. Długi Dom, w którym mieszczą się różne biura (Zarząd Uzdrowiska Cieplice Spółki z o.o., NSZZ „Solidarność” przy P.P. Uzdrowisko Cieplice, Pracownia Protetyki Stomatologicznej, Gabinet Osteoporozy i Gabinet Densytometryczny), Źródło Wody Termalnej Nr 1 „Marysieńka” i część północna z fragmentami wschodniej i zachodniej budynku klasztoru (tu znajduje się Pralnia Uzdrowiskowa, magazyny i warsztaty). W Czerwonym Domu znajdują się mieszkania prywatne. Biały Dom należy do prywatnego właściciela (trwa remont), a dawne oficyny gospodarcze zajmuje Firma Budowlana BUDOM.

Cały pocysterski zespół poklasztorny wymaga wielu zabiegów koserwatorskich. W najlepszym stanie znajdują się: część klasztoru zajmowana przez Zakon Pijarów, Kościół, Dom Parafialny i Długi Dom.

Stanisław Firszt



Przepisz tekst z obrazka
captcha :

Dodając komentarz poprzez kliknięcie przycisku 'Zapisz' akceptujesz regulamin.

Panoramy 360° po Karkonoszach

panorama
Garnizon - Wejście od Handlówki
panorama
Panorama
panorama
Jelenia Góra - Wiejska - krzyżówka ko...
panorama
Szklarska Poreba - Okrzei - pano 29

pokaż wszystkie »